12 marca 2022 roku weszła w życie ustawa mająca stanowić odpowiedź na potrzeby wynikające z faktu przybycia na terytorium RP uchodźców z Ukrainy, ofiar bezprecedensowej agresji Rosji na to państwo. Ustawa, choć kilkakrotnie już zmieniana (o czym w osobnych wpisach), usankcjonowała pewne podstawowe pojęcia i zjawiska, dając tym samym podstawę do budowy polityki migracyjnej i uchodźczej z prawdziwego zdarzenia.
DEFINICJA OBYWATELA UKRAINY
Jako obywatela Ukrainy uprawnionego do korzystania z ustawy traktuje się osobę posiadającą obywatelstwo Ukrainy, która przybyła na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bezpośrednio z terytorium Ukrainy, w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa, a także nieposiadającego obywatelstwa ukraińskiego małżonka tegoż obywatela.
LEGALNOŚĆ POBYTU
Pobyt obywatela Ukrainy (a także małżonka nie-obywatela) w Polsce jest legalny przez 18 miesięcy (od dnia 24 lutego 2022 r.), jeśli wjechał on zgodnie z prawem na terytorium Polski w okresie od 24 lutego 2022 r. i zadeklarował zamiar dalszego pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego w Polsce przez matkę, której pobyt jest legalny przez okres jej dotyczący.
Ustawa legalizuje pobyt wszystkich obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 24 lutego 2022 r., bez względu na drogę, którą przybyli. Jest to istotna jakościowa zmiana w stosunku do pierwotnej wersji ustawy, zgodnie z którą owa legalność zapewniona została jedynie tym Ukraińcom, którzy przybyli do Polski bezpośrednio z Ukrainy. Szybko jednak zaczęło prowadzić to do absurdalnych sytuacji, w których w jednym mieszkaniu czy domu zamieszkuje rodzina, której członkowie objęci są różnymi uprawnieniami bowiem tylko część z nich przyjechała do Polski wprost z Ukrainy, pozostali zaś np. z Rumunii czy Słowacji.
Ustawy tej nie stosuje się natomiast do obywateli Ukrainy, którzy między innymi uzyskali zezwolenie na pobyt stały lub czasowy lub którym nadano status uchodźcy.
Obywatel Ukrainy, aby nie utracić prawa legalnego pobytu w Polsce nie może opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 1 miesiąca.
Ustawa przewiduje przedłużenie z mocy prawa o 18 miesięcy ważność okresu pobytu na podstawie wizy krajowej, zezwoleń na pobyt czasowy, osób przebywających na ruchu bezwizowym. Przedłużeniu ulegnie także termin opuszczenia terytorium RP oraz dobrowolnego powrotu oraz dokumentów pobytowych posiadanych przez obywateli Ukrainy.
ZEZWOLENIE NA POBYT CZASOWY
Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt zgodnie z ustawą jest legalny, udziela się na jego wniosek zezwolenia na pobyt czasowy na okres 3 lat od wydania decyzji. Wniosek składa się nie wcześniej niż przed upływem 9 miesięcy od dnia wjazdu, a nie później niż w okresie 18 miesięcy od dnia 24 lutego 2022 r.
WYKONYWANIE PRACY
Obywatel Ukrainy, przebywający legalnie na terytorium RP, bez względu na to, kiedy wjechał do Polski, będzie także uprawniony do wykonywania pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez posiadania zezwolenia na pracę. Podmiot powierzający prace jest jedynie zobowiązany w terminie 7 dni od dnia podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy powiadomić za pośrednictwem systemu teleinformatycznego – praca.gov.pl właściwy urząd pracy o powierzeniu mu pracy.
Obywatel Ukrainy, przebywający legalnie na terytorium RP uprawniony jest do podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej, na zasadach obowiązujących obywateli polskich (pod warunkiem uzyskania numeru PESEL).
Ponadto osoba taka może zarejestrować się jako osoba bezrobotna albo poszukująca pracy.
PESEL
Obywatelowi Ukrainy, przebywający legalnie na terytorium RP w myśl ustawy, nadaje się na jego wniosek złożony osobiście w dowolnym urzędzie gminy numer PESEL. W braku dokumentów potwierdzających tożsamość, nawet nieważnych, wystarczające jest złożenie oświadczenia.
SYTUACJA MAŁOLETNICH
W ustawie wprowadza się instytucję opiekuna tymczasowego dla małoletniego obywatela Ukrainy przebywającego na terytorium Polski bez opieki osób dorosłych (odpowiedzialnych za niego zgodnie z polskimi przepisami), ustanowionego przez sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce pobytu małoletniego.
Ustawa umożliwia małoletnim i ich opiekunom korzystanie ze świadczeń finansowych dostępnych w ramach polskich rozwiązań systemowych, np. świadczenie dobry start czy świadczenia rodzinne i wychowawcze.
POMOC SOCJALNA I FINANSOWA
Obywatelom Ukrainy, których pobyt zgodnie z ustawą jest legalny i którzy wpisani zostali do rejestru PESEL przysługuje jednorazowa kwota 300,00 zł na osobę na pokrycie kosztów utrzymania. Wniosek składa się pisemnie do ośrodka pomocy społecznej w gminie właściwej ze względu na miejsce pobytu.
W ustawie przewidziano także bezpłatną pomoc psychologiczną, pomoc żywnościową oraz dostęp do opieki medycznej, szkolnictwa, świadczeń rodzinnych i socjalnych oraz ułatwienia związane z dostępem do kształcenia i wykonywania zawodu (dot. np. studentów, lekarzy, pielęgniarek).
PREFERENCJE PODATKOWE
Z podatku dochodowego PIT zwolniona jest mocą ustawy całość pomocy humanitarnej, jaką obywatele Ukrainy otrzymali po 24 lutego, już po swoim przybyciu do Polski, jak również otrzymane przez nich darowizny i nieodpłatne świadczenia. Tu warto podkreślić różnicę pomiędzy PIT a podatkiem od darowizn. Ten drugi Ukraińcy zapłacą na zasadach ogólnych, jak obywatele RP, ale wg pierwotnej wersji ustawy z podatku od darowizn zwolnione miałyby być wszystkie darowizny, bez względu na ich wysokość czy źródło pochodzenia. Ustawodawca nie zdecydował się jednak na to rozwiązanie.
Ustawa przewiduje preferencje dla udzielających pomocy – zwolnienie z podatków dochodowych PIT i CIT świadczeń pieniężnych wypłacanych podatnikom udzielającym pomocy uchodźcom (świadczenie za gościnę).
Przedsiębiorstwa udzielające pomocy będą mogły ująć wydatki na pomoc w kosztach podatkowych (w PIT i CIT).
ŚWIADCZENIE ZA GOŚCINĘ
Każdemu, kto zapewni obywatelom Ukrainy (zgodnie z definicją ustawy) zakwaterowania i wyżywienia może być przyznane świadczenie pieniężne. Szczegóły zostaną ustalone w drodze rozporządzenia Rady Ministrów.
